De nazaten van nihilisten

Leerlingen mogen van mij alles lezen, als het met enige uitleg onder ‘oorspronkelijk Nederlandstalige literatuur’ te vatten valt, maar zo’n uitgangspunt leidt vaak tot de boekenlijst van papa, Het gouden ei en De aanslag. Daarom proberen leraren een hoop nieuwe literatuur te promoten. De vraag is nu: zijn er ook boeken die je leerlingen níet aanraadt? En dan niet omdat het ‘te licht’ is, maar eerder omdat het ‘te zwaar’ is? Te verontrustend?

(Ja, ik heb mijn leerlingen verteld dat ze mijn boek straks misschien maar niet moeten lezen, omdat het vreemd is om in het hoofd van je docent te zitten. Je wilt ook niet weten wat de fantasieën van je ouders zijn.)

Ik kan me niet herinneren dat ik ooit wakker lag van een boek. Het ergste kan gebeuren in boeken, het blijft toch een boek; als ik het dichtsla, is het weg, veranderen de muren van die werkelijkheid weer in die van mijn eigen kamer, ook al zijn verhalen soms echter dan de werkelijkheid. Ik denk niet dat we te voorzichtig moeten zijn met kinderzieltjes. Ze spelen immers ook al GTA met acht jaar.

Maar dat is iets heel anders, toch? Actiefilms en -identificatie drijven ook op identificatie met de hoofdpersoon, maar op een heel ander niveau. In romans trekken hoofdpersonen je mee in hun gedachten, niet hun acties, en die wereld is soms een beetje als de jouwe, je herkent iets, maar je kunt er dieper in afdalen en dat kan wel degelijk heftig zijn, romans hebben niet altijd een happy end – maar heeft de Werther-fieber nou wel of niet bestaan, ik weet het ook niet.

Dit dacht ik allemaal toen ik Speeldrift las van Juli Zeh. Ik mag de vraag mijden omdat het boek vertaald is, maar zullen leraren Duits dit durven aanraden? In 2006 verscheen Speeldrift en ik las het jaren geleden al, maar kwam toen niet ver in het boek. Het is zwaar, en het is ook verschrikkelijk goed. In de roman spelen twee leerlingen van een gymnasium (Alev en Ada) een gevaarlijk spel met elkaar en met een leraar. Het is niet een spel op het niveau van ‘doen, durven of de waarheid’. Er zit een filosofische achtergrond in hun spel, in het boek, en misschien maakt dat deze personages zo eng: het zijn geen onnadenkende pubers die een selfie op de balkonrand maken. Ze zijn hoogbegaafd en gewetenloos. Noem mij een watje, maar als leraar wil ik misschien eigenlijk niet weten dat zulke mensen bestaan.

In een gesprek bij geschiedenis noemt een van de leraren de twee ‘nihilisten’.

‘Erger,’ zei Alev, plotseling ernstig, uit de andere hoek van het lokaal. ‘De nihilisten geloofden tenminste nog dat er iets was waarin ze níet konden geloven.’

‘Wij,’ zei Ada, ‘zijn de nazaten van de nihilisten.’

En de andere leraar, die  slachtoffer wordt van de ‘speeldrift’ van Alev en Ada, beziet de jeugd van nu en schrijft:

Deze jonge mensen hadden geen wensen, geen overtuigingen, laat staan idealen; ze richtten zich niet op een beroep, wilden geen politieke invloed, noch een gelukkig gezin, geen kinderen, geen huisdieren en geen plek om zich thuis te voelen, en ze verlangden net zomin naar avonturen en revolten als naar de rust van het traditionele. Bovendien beschouwden ze plezier niet langer als iets waardevols. Vrije tijd en werktijd waren beide even vermoeiend, en het verschil ertussen lag in de eerste plaats bij de vraag of je geld verdiende of het uitgaf,.Hobby’s om de tijd te doden waren overbodig, omdat de tijd ook vanzelf wel verstreek. Televisie was saai, de literaire wereld dood en in de bioscoop draaiden al jaren alleen maar varianten van drie of vier verschillende films. Discotheken waren iets voor liefhebbers van domheid en slechte muziek en op Sjostakowitsj kon je niet dansen. De jeugd interesseerde zich niet voor industrieel geschapen modes, identiteiten, heldenfiguren en vijandbeelden. Minder dan welke vroegere generatie ook vormde hij een generatie. Het was er gewoon, het volk van een overgangsperiode. In elk geval, dacht Smutek, in elk geval marcheren ze niet meer. Of nog niet.

De vraag is dus niet of je deze redenering op zichzelf gelooft. In een fictiewerk kun je meegaan in de gedachten van de hoofdpersonen. Maar ik zou niemand toewensen dat hij zichzelf ook maar een beetje herkent in Alev of Ada.

Wie herkent dit? Boeken die je niemand durft aan te raden?

4 reacties Voeg uw reactie toe

  1. Frans Duijf schreef:

    Natuurlijk zijn er boeken die je niet zou moeten aanraden, dat zijn die boeken die niet ‘leesbaar’ zijn of je niet iets wezenlijks te bieden hebben, zoals nogal wat boeken met een ‘happy end’. Het boek ‘Speeldrift’ kun je een boek noemen, dat uitermate boeiend een thematiek aanroert van losgeslagen jongeren zonder enig moreel kompas, die bewust geen onderscheid meer wensen te maken tussen goed en kwaad (daarin verder gaan dan Donna Tart destijds in ‘De verborgen geschiedenis’). Zeh laat zien dat en hoe die effecten kunnen optreden. Je kunt er nogal wat van opsteken, dunkt mij. Per slot van rekening is de uitkomst in die zin hoopgevend, dat we als samenleving niet kunnen zonder moraal. Tot slot, bij ‘aanraden’ hoort een motivering. Ik kan mij voorstellen, dat die bij een boek als ‘Speeldrift’ wel een lesuur lang mag duren.

    Like

    1. michellevandijk schreef:

      Mooi antwoord. Ik moest inderdaad ook aan De verborgen geschiedenis denken, het is alleen erg lang gelezen dat ik dat boek las. Maar je hebt gelijk: zo’n boek verdient dan een motivering, een inleiding, maar moet niet gemeden worden. Ik gun het ook iedere jongvolwassen lezer deze boeken te ontdekken die de geest wat langer vasthouden.

      Like

  2. Hans van den Hurk schreef:

    Speeldrift ken ik niet. Fragmenten
    en thema doen me denken aan ‘Wij’ van Elvis Peeters. Verontrustend. En botte sex.
    Vind het geen aanrader voor leerlingen.

    Like

    1. michellevandijk schreef:

      Ja, er is een vergelijking te maken, maar dan is er wel dit verschil: in Wij van Elvis Peeters gaat het om doelloze acties, over grenzen gaan zonder na te denken over de consequenties, wat soms heel naar is, maar ook typisch voor de puberteit. In Speeldrift wordt juist uitgebreid gesproken over de beweegredenen, de personages worden als hoogintelligent voorgesteld en voorzien juist de gevolgen van hun acties (natuurlijk nooit helemaal). Je kunt erover discussiëren wat erger is…

      Like

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s